VIKWAZO VINAVYOWARUDISHA NYUMA WANAWAKE KUTOFIKIA USAWA WA KIJINSIA KATIKA UONGOZI

 

Na Maryam Nassor

Licha ya ongezeko la wanawake wanaojitokeza kugombea nafasi mbalimbali za uongozi, safari ya kufikia uwiano wa 50 kwa 50 kati ya wanawake na wanaume katika nafasi za maamuzi bado inaonekana kuwa ndefu.

Kwa miaka mingi, wanawake wamehamasishwa kujitokeza, kujiamini na kushiriki kikamilifu katika siasa na uongozi. Mafunzo yametolewa, sera zimewekwa na taasisi mbalimbali zimeendelea kutekeleza programu za kuwawezesha wanawake. Hata hivyo, takwimu zinaendelea kuibua swali kubwa: ikiwa wanawake wanajitokeza na kujitoa kugombea, kwa nini bado hawafikii uwiano wa 50/50?

Takwimu za nafasi za uongozi zinaonesha picha ya matumaini kwa upande mmoja, lakini changamoto kubwa kwa upande mwingine.

Katika nafasi za uteuzi na uongozi wa kiutawala, wanawake wanashikilia takribani asilimia 40, sawa na wanawake 865 kati ya viongozi 2,186.

Hata hivyo, hali ni tofauti katika nafasi za uongozi zinazopatikana kupitia uchaguzi. Katika kipindi cha 2025–2030, wanawake ni 35 kati ya viongozi 210, sawa na asilimia 17, ikilinganishwa na asilimia 18 katika kipindi cha 2020–2025.

Kwa ujumla, ukijumlisha nafasi za uteuzi, kiutawala na zile zinazopatikana kupitia uchaguzi, wanawake wanashikilia takribani asilimia 38 ya nafasi za uongozi, huku wanaume wakiendelea kuwa wengi kwa asilimia 62.

Hapo ndipo swali kubwa linapoibuka: Kwa nini wanawake wengi wanajitokeza kugombea na kujitoa kuingia katika uwanja wa kisiasa, lakini bado wanashindwa kufikia uwiano wa 50/50 katika nafasi za uongozi?

Kwa wanawake waliowahi kuingia katika uwanja wa ushindani wa kisiasa, jibu linaonekana kuwa ni mchanganyiko wa changamoto za kiuchumi, mitazamo ya kijamii, mazingira ya kisiasa na mfumo wa ushindani wenyewe.

Kujitokeza pekee haitoshi

Nadhira Ali Haji kutoka Chama cha ADC ni miongoni mwa wanawake walioamua kujitokeza na kuingia katika uwanja wa kuwania nafasi za uongozi. Mwaka 2025 aligombea ubunge jimbo la Malindi mkoa wa Mjini Unguja.

 Nadhira anasema kuwa,  mwanamke anapoamua kugombea hukutana na mazingira tofauti na yale yanayowakabili wagombea wanaume. Mbali na kuwa na sera, maono na uwezo wa kuwashawishi wananchi, mwanamke hulazimika pia kupambana na mitazamo ya jamii inayotilia shaka uwezo wake wa kuongoza.

 Anasema, Changamoto kubwa,  katika baadhi ya maeneo, jamii bado inaendelea kuiona siasa na uongozi kama eneo linalowafaa zaidi wanaume.

“ Hali hiyo inaweza kumfanya mwanamke anayejitokeza kugombea kupimwa kwa vigezo tofauti. Badala ya wananchi kuangalia uwezo wake, sera anazozitetea na maono aliyonayo kwa jamii, wakati mwingine hujikuta akitathminiwa kupitia maisha yake binafsi, familia yake au namna anavyoishi” anasema Nadhra.

Kwa mantiki hiyo, kujitokeza kwa wanawake wengi kugombea ni hatua muhimu, lakini kujitoa pekee hakutoshi ikiwa mazingira ya ushindani hayatoi fursa sawa kwa wanawake na wanaume.

Gharama za siasa na ukosefu wa rasilimali

Laila Abubakar kutoka  chama  cha NCCR Mageuzi  ni miongoni mwa wanawake waliojitokeza kuwania nafasi  ya urais katika chama hicho mwaka 2025 lakini hawakufanikiwa kushinda.

 Anasema, Kwa wanawake wengi, changamoto ya kiuchumi imeendelea kuwa miongoni mwa vikwazo vikubwa katika safari ya kisiasa.

 Anasema, Kampeni zinahitaji fedha kwa ajili ya usafiri, mawasiliano, mikutano na shughuli mbalimbali za kuwafikia wapiga kura. Kwa mwanamke asiye na uwezo mkubwa wa kiuchumi, gharama hizi zinaweza kuwa kikwazo kikubwa.

“ Wanawake wengi huingia katika ushindani wa kisiasa wakiwa na rasilimali chache, hali inayoongeza pengo kati yao na wagombea wenye uwezo mkubwa wa kifedha” anasema.

Mwanamke anaweza kuwa tayari kugombea na kuwa na uwezo wa kuongoza, lakini maandalizi ya kisiasa, uwezo wa kupata rasilimali na mazingira ya ushindani vinaweza kuamua kwa kiwango kikubwa safari yake.

Chama cha Waandishi wa Habari Wanawake Tanzania Zanzibar (TAMWA ZNZ) kinaeleza kuwa wanawake wanaotamani kuingia katika uongozi hukabiliana na changamoto mbalimbali, zikiwemo vikwazo vya kifedha, kampeni za kuwachafua kisiasa, mfumo wa kisiasa unaotawaliwa zaidi na wanaume pamoja na mitazamo hasi ya jamii.

Mitazamo ya jamii bado ni kikwazo

Kwa Amana Suleiman kutoka chama cha  UPPD, anasema  kujitokeza kwa mwanamke kugombea nafasi ya uongozi ni jambo linalohitaji ujasiri mkubwa.

 Anasema , Ingawa wanawake wameendelea kupiga hatua katika elimu, biashara na maeneo mbalimbali ya kijamii, bado kuna sehemu ya jamii inayobeba fikra kwamba mwanamke anapaswa kubaki zaidi katika majukumu ya familia kuliko kushiriki kikamilifu katika siasa.

Aidha, majukumu ya malezi na kazi za nyumbani yanaweza kupunguza muda na nafasi ya mwanamke kushiriki katika shughuli za kisiasa.

Anasema  kuwa, Changamoto nyingine ni lugha na mashambulizi yanayoweza kuelekezwa kwa wanawake wanaojitokeza katika uwanja wa kisiasa. Hali hiyo inaweza kuwakatisha tamaa baadhi ya wanawake, hasa wale wanaoingia kwa mara ya kwanza katika ushindani wa uchaguzi.

 Anaeleza kuwa,   kushindwa kwa baadhi ya wanawake waliogombea hakumaanishi kuwa hawakuwa na uwezo wa kuongoza. Badala yake, kuna haja ya kuangalia kwa kina mazingira ambayo wanawake wanayakuta wanapoamua kuingia katika uwanja wa ushindani wa kisiasa.ili kusaidia  kuviondosha  vikwazo hivyo.

Takwimu zinaonesha pengo kubwa

Tofauti kati ya nafasi za uteuzi na zile zinazopatikana kupitia uchaguzi zinaonesha wazi changamoto iliyopo.

Katika nafasi za kiutawala na uteuzi, wanawake wamefikia karibu asilimia 40. Kwa mfano, wanawake ni asilimia 56 ya Naibu Mawaziri, asilimia 40 ya Makatibu Wakuu, asilimia 38 ya Majaji na asilimia 42 ya Wajumbe wa Kamati za Shehia.

Lakini katika nafasi zinazopatikana kupitia uchaguzi, uwakilishi wa wanawake umebaki katika kiwango cha asilimia 17.

Pengo hili linaibua picha muhimu. Inaonekana wanawake wanaweza kupata mafanikio makubwa zaidi pale ambapo kuna sera, mifumo na maamuzi yanayozingatia usawa wa kijinsia.

Changamoto kubwa zaidi inaonekana katika ushindani wa moja kwa moja wa uchaguzi, ambako mwanamke hukutana uso kwa uso na vikwazo vya kiuchumi, mitazamo ya jamii na mazingira ya kisiasa.

Hii inaonesha kuwa suala la kuongeza idadi ya wanawake katika uongozi haliwezi kuachwa kwenye hamasa pekee. Kunahitajika mazingira yanayowawezesha wanawake kushindana kwa haki na usawa.

Mikataba ya kikanda na kimataifa inasema nini?

Mapambano ya kuhakikisha wanawake wanashiriki kikamilifu katika uongozi hayapo Zanzibar pekee. Ni sehemu ya ajenda kubwa ya kikanda na kimataifa.

Malengo ya Maendeleo Endelevu ya Umoja wa Mataifa (SDGs), hususan Lengo la 5.5, yanazitaka nchi kuhakikisha wanawake wanashiriki kikamilifu na kwa ufanisi katika maamuzi na kupata fursa sawa za uongozi katika maisha ya kisiasa, kiuchumi na kijamii.

Barani Afrika, Itifaki ya Maputo, hususan Ibara ya 9, inasisitiza umuhimu wa ushiriki sawa wa wanawake katika maisha ya kisiasa na michakato ya maamuzi.

Itifaki hiyo inazitaka nchi kuchukua hatua chanya za kuongeza ushiriki na uwakilishi wa wanawake katika ngazi mbalimbali za uongozi.

Kwa upande wa ukanda wa Kusini mwa Afrika, SADC, kupitia mikakati yake ya jinsia na maendeleo, imeendelea kusisitiza umuhimu wa kufikia uwakilishi sawa wa wanawake na wanaume katika nafasi za maamuzi.

Lengo ni kuhakikisha wanawake wanapata nafasi kubwa zaidi ya kushiriki katika maamuzi yanayoathiri maisha ya wananchi.

Makubaliano haya yanaonesha wazi kuwa ushiriki wa wanawake katika uongozi si suala la kuwapa upendeleo, bali ni jambo la haki, usawa na maendeleo jumuishi.

Jamii haiwezi kusema imefikia maendeleo kamili ikiwa kundi kubwa la wananchi wake halipati nafasi sawa ya kushiriki katika kufanya maamuzi.

SWIL yajenga ujasiri na kuandaa wanawake kwa uongozi

Katika kukabiliana na changamoto hizo, TAMWA ZNZ, kupitia Mradi wa Strengthening Women in Leadership (SWIL), kinaendelea kuchukua hatua za kuwajengea wanawake uwezo na kuwahamasisha kushiriki katika uongozi.

Kupitia Afisa Programu wa Mradi wa SWIL, Khairat Ali  anaeleza kuwa mradi huo unalenga kuongeza ushiriki na ushawishi wa wanawake katika michakato ya kidemokrasia na nafasi mbalimbali za maamuzi.

 Anasema, Miongoni mwa shughuli zinazotekelezwa ni kuwapatia wanawake mafunzo ya uongozi, ushiriki wa kidemokrasia, kuwajengea uwezo wa kujiamini na kuhamasisha jamii kuondoa mitazamo inayowazuia wanawake kushiriki kikamilifu katika siasa.

Mradi huo pia unatekelezwa kwa kushirikiana na taasisi mbalimbali, zikiwemo ZAFELA, JUWAUZA na PEGAO, kwa lengo la kuhakikisha wanawake kutoka makundi tofauti, wakiwemo wanawake wenye ulemavu, wanapata nafasi ya kushiriki katika uongozi.

Kwa mujibu wa Khairat, katika mwaka 2025 programu ya SWIL iliwafikia wanawake wengi waliokuwa na matarajio ya kuingia katika uongozi, huku mamia wakiteuliwa na vyama vyao kugombea nafasi mbalimbali.

 Aidha  anasema kuwa , Juhudi hizo zinaonesha umuhimu wa kuendelea kujenga kundi kubwa la wanawake wenye uwezo, maarifa na utayari wa kuwania nafasi za maamuzi.

Wanaume nao wanapaswa kuwa sehemu ya mabadiliko

Kufikia uwiano wa 50/50 si jukumu la wanawake pekee.

Mwakilishi wa Jimbo la Mfenesini, Machano Othman Said, anaeleza kuwa wanaume wana nafasi kubwa ya kuunga mkono ushiriki wa wanawake katika uongozi kwa kubadilisha mitazamo na kusaidia kuondoa vikwazo vinavyowazuia wanawake kushiriki kwa uhuru.

Anaeleza kuwa jamii haiwezi kufikia maendeleo endelevu ikiwa zaidi ya nusu ya wananchi wake hawapati nafasi sawa ya kushiriki katika maamuzi.

“Wanawake wanapaswa kupewa nafasi ya kuongoza kwa sababu wana uwezo, maarifa na uzoefu unaohitajika katika kutatua changamoto za jamii,” anasisitiza.

Safari ya 50/50 bado inaendelea

 Mchambuzi wa Maswala ya siasa  na Uongozi Zanzibar  Almass Mohamed  anasema,  takwimu za uongozi kwa wanawake  ni sehemu ya picha pana ya wanawake wanaojitokeza kuvunja ukuta wa kihistoria wa ushiriki mdogo wa wanawake katika siasa na uongozi.

Anasema, Takwimu za asilimia 38 ya wanawake katika nafasi za uongozi kwa ujumla zinaonesha kuwa hatua zimepigwa. Lakini asilimia 17 pekee katika nafasi zinazopatikana kupitia uchaguzi ni ishara kwamba bado kuna kazi kubwa ya kufanya.