Haki za wasichana zinahitaji vitendo si ahadi.

Udhalilishaji, ndoa za utotoni na ukosefu wa ulinzi wa kutosha vinaendelea kuhatarisha elimu na mustakabali wa watoto wa kike Zanzibar. Wadau wanataka hatua madhubuti kuhakikisha ndoto za wasichana hazikatishwi na vitendo vinavyoweza kuzuilika.

Na Maryam Nassor

“Nilitamani nikimaliza skuli niwe daktari bingwa wa magonjwa ya wanawake, kwa sababu niliona kuna uhaba wa madaktari wanawake waliobobea katika masuala ya afya ya wanawake.”

Hiyo ilikuwa ndoto ya Amina Makame (si jina lake halisi), msichana aliyekuwa na matumaini makubwa ya kuhitimu masomo, kuendelea na elimu ya juu na hatimaye kutumia taaluma yake kuwasaidia wanawake katika jamii.

Hata hivyo, ndoto hiyo ilikumbwa na kikwazo kikubwa miaka mitatu iliyopita, baada ya Amina kufanyiwa udhalilishaji uliosababisha kupata ujauzito na kulazimika kukatisha masomo.

Tukio hilo halikukatisha tu safari yake ya elimu, bali pia lilibadili mwelekeo wa maisha yake, na kumweka katika mazingira magumu ya kutimiza malengo aliyokuwa amejiwekea.

Kwa Amina, ndoto ya kuvaa koti jeupe la udaktari na kuwahudumia wanawake wenye matatizo ya afya ilianza kufifia wakati ambao alipaswa kuwa darasani akijenga msingi wa maisha yake ya baadaye.

Simulizi yake inaakisi changamoto zinazowakabili baadhi ya watoto wa kike ambao safari zao za elimu hukatizwa na vitendo vya ukatili na udhalilishaji wa kijinsia.

Mama mzazi wa Amina, Subira Machano, anasema binti yake alikuwa na ndoto kubwa za kielimu, lakini matumaini hayo yalipata pigo baada ya ujauzito uliotokana na udhalilishaji.

Kwa mujibu wa Subira, hali hiyo imekuwa chanzo cha maumivu makubwa kwake kama mzazi, hasa kutokana na kushuhudia mustakabali wa mtoto wake ukibadilika bila kuwa na uwezo wa kurejesha maisha aliyokuwa akiyatarajia.

Anasema alifanya juhudi za kutafuta haki ya binti yake, lakini juhudi hizo hazikuzaa matunda aliyoyatarajia.

Kisa cha Amina kinaibua maswali kuhusu ufanisi wa mifumo ya ulinzi wa watoto, upatikanaji wa haki kwa waathirika wa udhalilishaji na msaada unaotolewa kwa wasichana wanaokatisha masomo kutokana na vitendo hivyo.

Pia kinaukumbusha umma kuwa nyuma ya kila mtoto anayefanyiwa ukatili kuna maisha, matumaini na ndoto ambazo zinahitaji kulindwa.

Wanafunzi wawili waripotiwa kutoroshwa

Wakati familia ya Amina ikiendelea kukabiliana na athari za tukio lililomkuta binti yao, taarifa kutoka Wilaya ya Kati, Unguja, zinaonesha kuwa usalama wa watoto wa kike bado ni changamoto inayohitaji hatua za pamoja.

Afisa Ustawi wa Jamii wa Wilaya ya Kati, Ali Shehe Kombo, anasema wanafunzi wawili wameripotiwa kutoroshwa na wanaume ambao utambulisho wao haujafahamika.

Kwa mujibu wa afisa huyo, moja ya changamoto zinazokwamisha juhudi za kuwabaini wanaohusishwa na matukio hayo ni wasichana waliotajwa katika taarifa hizo kutokuwa tayari kutoa ushahidi unaoweza kusaidia uchunguzi.

Hali hiyo, anasema, inazipa changamoto taasisi zinazohusika na ulinzi wa watoto katika kufuatilia matukio, kubaini wahusika na kuhakikisha watoto walio katika mazingira hatarishi wanapata msaada unaostahili.

Kombo anasisitiza umuhimu wa kuimarisha ushirikiano kati ya familia, shule, maafisa ustawi wa jamii na vyombo vya sheria ili taarifa zinazohusu usalama wa watoto zifuatiliwe na hatua stahiki zichukuliwe kwa mujibu wa sheria.

Anaeleza kuwa mtoto anapopata ujauzito kutokana na udhalilishaji, athari zake zinaweza kuwa kubwa na za muda mrefu, zikiwemo changamoto za kiafya, kisaikolojia, kijamii na kiuchumi.

Mbali na changamoto hizo, mtoto anaweza kupoteza fursa za elimu na kukosa msaada unaohitajika ili kurejesha matumaini na kuendelea kujenga maisha yake.

Hivyo, ulinzi wa watoto haupaswi kuishia katika kushughulikia tukio baada ya kutokea, bali unahitaji pia hatua za kuzuia ukatili, kutoa msaada kwa waathirika na kuhakikisha haki zao zinaendelea kulindwa.

Takwimu za ukatili zatoa tahadhari

Uzito wa changamoto hiyo unaonekana pia katika takwimu za matukio ya ukatili na udhalilishaji wa kijinsia Zanzibar.

Kwa mujibu wa Ofisi ya Mtakwimu Mkuu wa Serikali Zanzibar (OCGS), jumla ya matukio 295 ya ukatili na udhalilishaji wa kijinsia yaliripotiwa katika kipindi cha Julai na Agosti 2026.

Takwimu hizo zinaonesha kuwa watoto walikuwa 254 kati ya waathirika walioripotiwa, huku wasichana wakiwa 211, sawa na takribani asilimia 83 ya watoto hao.

Idadi hiyo inaonesha ukubwa wa changamoto inayowakabili watoto, hususan wasichana, na umuhimu wa kuimarisha hatua za kuwalinda dhidi ya vitendo vinavyohatarisha usalama, elimu na maendeleo yao.

Pamoja na umuhimu wa takwimu hizo katika kutambua ukubwa wa tatizo, kila tukio linaloripotiwa linawakilisha maisha ya mtu ambaye anaweza kuwa amekumbwa na madhara yanayohitaji msaada wa kiafya, kisaikolojia, kijamii au kisheria.

Hivyo, juhudi za kupambana na ukatili zinahitaji kuhusisha kuzuia matukio, kuimarisha utoaji wa taarifa, kufuatilia malalamiko na kuhakikisha waathirika wanapata huduma na ulinzi kwa wakati.

TAMWA-ZNZ yataka hatua madhubuti

Chama cha Waandishi wa Habari Wanawake Tanzania, Zanzibar (TAMWA-ZNZ), ni miongoni mwa wadau wanaosisitiza umuhimu wa kuongeza juhudi za kulinda haki za watoto wa kike.

Mkurugenzi wa TAMWA-ZNZ, Nairat Abdullah, anasema ndoa za utotoni na vitendo vya ukatili wa kijinsia ni miongoni mwa changamoto zinazohatarisha usalama, elimu na maendeleo ya wasichana.

Kwa mujibu wa Mkurugenzi, ndoa za utotoni zinakwamisha maendeleo ya mtoto wa kike, hivyo mamlaka zinazohusika zinapaswa kuimarisha utekelezaji wa sheria na kuhakikisha wanaokiuka haki za watoto wanawajibishwa kwa mujibu wa sheria.

Nairat anasisitiza kuwa juhudi za kulinda wasichana zinahitaji ushiriki wa jamii nzima, wakiwemo vijana wa kiume, ambao wanapaswa kuwa sehemu ya suluhisho badala ya kuwa watazamaji wa vitendo vya ukatili.

Anasema vijana wa kiume wana nafasi muhimu katika kujenga jamii inayoheshimu utu na haki za wasichana kwa kupinga ukatili wa kijinsia na kuendeleza mahusiano yanayozingatia usawa na heshima.

Aidha, TAMWA-ZNZ inaitaka jamii kuachana na tabia ya kunyamazia vitendo vya ukatili dhidi ya watoto na badala yake kutoa taarifa kwa mamlaka husika ili hatua za ulinzi zichukuliwe mapema.

Katika juhudi hizo, vyombo vya habari vina nafasi muhimu ya kuelimisha umma kuhusu madhara ya ndoa za utotoni, kuibua changamoto zinazowakabili watoto wa kike na kufuatilia utekelezaji wa sheria zinazolinda haki zao.

Ujumbe huo unaweka wazi kuwa mapambano dhidi ya ukatili wa kijinsia hayawezi kufanikiwa kwa kutegemea taasisi moja pekee, bali yanahitaji ushirikiano wa wadau mbalimbali.

Sheria zipo, utekelezaji ni muhimu

Pamoja na changamoto zinazoendelea kujitokeza, haki za watoto zinatambuliwa na kulindwa kupitia mikataba mbalimbali ya kimataifa na kikanda.

Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Mtoto unatambua haki ya kila mtoto kupata elimu, huduma za afya, ulinzi na fursa za maendeleo, pamoja na kulindwa dhidi ya ukatili na unyonyaji.

Vilevile, Mkataba wa Afrika wa Haki na Ustawi wa Mtoto unasisitiza wajibu wa kulinda watoto dhidi ya mila na desturi zinazoweza kuhatarisha ustawi wao.

Kifungu cha 21 cha mkataba huo kinazitaka nchi wanachama kuchukua hatua zinazofaa kuondoa mila na desturi zenye madhara kwa watoto, ikiwemo ndoa za utotoni.

Hata hivyo, uwepo wa sheria na mikataba hiyo pekee hauwezi kuwa suluhisho ikiwa utekelezaji wake hautaimarishwa.

Kinachohitajika ni kuhakikisha taarifa za ukatili zinapokelewa na kufuatiliwa ipasavyo, watoto walioathirika wanapata msaada unaostahili na wanaobainika kukiuka haki zao wanachukuliwa hatua kwa mujibu wa sheria.

Hatua hizo zinapaswa kwenda sambamba na kuimarisha uelewa wa jamii kuhusu haki za watoto na umuhimu wa kutoa taarifa mapema pale dalili za ukatili au mazingira hatarishi zinapobainika.

Familia zina wajibu wa kuwa mstari wa mbele katika kuwasikiliza watoto, kutambua changamoto zinazowakabili na kuwajengea mazingira salama ya kueleza matatizo yao bila hofu.

Shule nazo zina nafasi ya kusaidia kutambua wanafunzi walio katika mazingira hatarishi na kushirikiana na wazazi pamoja na taasisi zinazohusika ili kuhakikisha usalama wao.

Ushirikiano huo ni muhimu katika kujenga mfumo wa ulinzi unaozuia ukatili kabla haujatokea na kutoa msaada unaohitajika pale mtoto anapoathirika.

Kulinda ndoto za wasichana ni kujenga taifa

Kwa Amina, ndoto ya kuwa daktari bingwa wa magonjwa ya wanawake ilianza kama matarajio ya kawaida ya mwanafunzi aliyekuwa na shauku ya kujifunza na kuitumikia jamii.

Lakini tukio la udhalilishaji lililomkuta liligeuza matarajio hayo kuwa safari yenye vikwazo ambavyo hakuvitarajia.

Ni muhimu pia kuhakikisha wasichana walioathirika na vitendo vya ukatili hawapotezi kabisa matumaini ya maisha yao ya baadaye, bali wanapata msaada unaowawezesha kurejea katika elimu au kuendelea na maendeleo yao kwa njia zinazopatikana.

Kwa sababu hiyo, jukumu la kulinda haki za wasichana haliwezi kuachwa kwa wazazi pekee, wala haliwezi kutekelezwa kwa matamko na ahadi zisizofuatwa na vitendo.

Ndoto ya Amina ya kuwa daktari  imekumbwa na kikwazo kikubwa, lakini simulizi yake inapaswa kuwa sababu ya kuimarisha ulinzi wa watoto wengine, si kuwa mfano mwingine unaosahaulika.