- Jinsi taarifa rasmi zinavyoweza kuwageuza wanawake, vijana na watu wenye ulemavu kuwa walinzi wa fedha za umm

Na Maryam Nassor

Ukumbi wa mkutano wa Shehia ya Mahonda ulikuwa umetulia. Baada ya viongozi kumaliza kutoa taarifa za maendeleo, mwanamke mmoja alisimama taratibu akiwa ameshika faili la nyaraka. Alikuwa Semeni Bundala, mwenyekiti wa kikundi cha wanawake kilichowasilisha maombi ya mkopo wa 4-4-2.

Hakupaza sauti. Hakutoa lawama. Badala yake, aliuliza swali lililowafanya wajumbe wote wageuke kumtazama.

"Mheshimiwa Sheha, kwa mujibu wa takwimu za ZEEA, shehia yetu ilipokea fedha za kuwawezesha wanawake, vijana na watu wenye ulemavu. Tunaomba kufahamu ni vikundi vingapi vilinufaika, ni kiasi gani kilitolewa, na kwa nini kikundi chetu hakikupata mkopo licha ya kuwasilisha maombi kwa wakati?"

Kwa sekunde chache ukumbi ulitulia. Swali hilo halikuwa la Semeni peke yake. Lilikuwa swali la kila mwananchi anayetamani kuona fedha za umma zinatumika kwa uwazi, usawa na kwa mujibu wa taratibu zilizowekwa.

Sheha alimshukuru kwa kuuliza kwa utulivu na akaeleza kuwa taarifa kuhusu fedha zilizopokelewa, vikundi vilivyonufaika, vigezo vilivyotumika na hatua zinazofuata zitatolewa mbele ya wananchi.

Ingawa ni simulizi ya mfano, inaakisi hali inayoweza kujitokeza katika shehia nyingi Zanzibar. Pia inaonyesha ukweli mmoja muhimu: uwajibikaji hauanzi kwa lawama, bali huanza pale wananchi wanapokuwa na taarifa sahihi na kuzitumia kuuliza maswali sahihi.

Fedha za umma zinahitaji macho ya wananchi

Mpango wa mikopo ya 4-4-2 ni miongoni mwa jitihada za Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar za kuwawezesha wanawake, vijana na watu wenye ulemavu kujenga uwezo wa kiuchumi kupitia shughuli za uzalishaji mali.

Utekelezaji wake unahusisha mamlaka za serikali za mitaa pamoja na Wakala wa Uwezeshaji Wananchi Kiuchumi Zanzibar (ZEEA).

Lengo la mpango huu si kutoa fedha pekee. Ni kuchochea ukuaji wa uchumi wa wananchi, kupunguza umaskini na kuongeza ushiriki wa makundi maalumu katika shughuli za maendeleo.

Lakini kila fedha ya umma inapopelekwa kwa wananchi, swali la msingi linabaki kuwa lilelile: Je, fedha hizo zimefika kwa walengwa waliokusudiwa na kwa kuzingatia vigezo vilivyowekwa?

Hilo ndilo swali ambalo takwimu rasmi zinaweza kulijibu.

Katika programu nyingi za maendeleo, changamoto si ukosefu wa fedha pekee, bali ukosefu wa taarifa zinazowawezesha wananchi kufuatilia namna fedha hizo zinavyotumika. Pale taarifa zinapokosekana, nafasi ya uvumi, malalamiko yasiyo na ushahidi na kutokuaminiana huongezeka.

Lakini pale takwimu zinapowekwa wazi, wananchi hupata uwezo wa kufuatilia utekelezaji wa programu na viongozi hupata fursa ya kueleza maamuzi yao kwa uwazi. 

Kwa maana hiyo, takwimu si mkusanyiko wa namba pekee. Ni nyenzo ya uwajibikaji.

Haki ya kupata taarifa si hisani ya viongozi

Msingi wa uwajibikaji unaanza na upatikanaji wa taarifa. Mwananchi hawezi kufuatilia matumizi ya fedha za umma ikiwa hafahamu fedha zilitengwa kiasi gani, zilifika lini, zilitolewa kwa nani na kwa kuzingatia vigezo gani.

Kwa sababu hiyo, haki ya kupata taarifa imepewa nafasi katika mfumo wa sheria za Zanzibar ili kuongeza uwazi katika utendaji wa taasisi za umma. Lengo lake ni kuwafanya wananchi washiriki kikamilifu katika kusimamia maendeleo yanayowahusu.

Hamad Rahid, mlemavu wa viungo kutoka Mahonda, anaamini kuwa viongozi wa vikundi wanapaswa kufahamu kiwango cha fedha kilichotengwa, idadi ya vikundi vilivyoomba, vilivyonufaika na sababu zilizofanya baadhi ya maombi kutopitishwa.

Kwa mtazamo wake, taarifa hizo hazitafutwi kwa lengo la kugombana na viongozi. Zinatafutwa ili kujenga uelewa, kuondoa uvumi na kuhakikisha maamuzi yanayotumia fedha za umma yanaeleweka kwa wananchi.

Anasema kadiri wananchi wanavyozidi kutumia takwimu rasmi badala ya tetesi, ndivyo mijadala ya maendeleo inavyokuwa na tija zaidi.

Takwimu zinaeleza mafanikio, lakini pia zinaibua maswali

 Kwa mujibu wa Mkurugenzi wa Kitengo cha Mitaji kutoka ZEEA ,  Kassim Haji Mrisho, anasema mamlaka hiyo ilianzishwa kwa Sheria Na. 2 ya Mwaka 2022 kwa lengo la kuwawezesha wananchi kiuchumi kupitia mafunzo na mikopo.

Anasema hadi sasa taasisi hiyo imetoa mikopo yenye thamani ya zaidi ya shilingi bilioni   tatu kati  ya bilioni nne  zilizowasilishwa ZEEA tokea mwaka 2022 hadi sasa kupitia programu ya Makundi maalum ya wajasiriamali  yaani 4-4-2.

Kwa mujibu wake, tangu mwezi  May, mwaka 2022 kupitia mfumo wa 4-4-2,vikundi 20 vya vijana vimepatiwa mikopo yenye thamani ya shilingi  milioni 976, vikundi 55 vya wanawake vimepata zaidi ya shilingi bilioni 1.9 , huku vikundi 12 vya watu wenye ulemavu vikipata zaidi ya shilingi milioni  1.8.

Aidha anasema , zaidi ya vikundi 100 bado havijapatiwa mikopo hiyo kwa sababu mbali mbali ikiwemo,   wengi bado hawajaakizi vigezo vyao.

Kwa mtazamo wa uwajibikaji, takwimu hizi zinaonyesha mafanikio ya utekelezaji wa programu.

Hata hivyo, zinafungua pia maswali muhimu ambayo wananchi wana haki ya kuyafuatilia: Je, usambazaji wa mikopo umefanyika kwa kuzingatia mahitaji halisi ya kila eneo? Je, waombaji wote walipata fursa sawa? Na wale ambao hawakufanikiwa walipewa maelezo yanayotosheleza kuhusu sababu za maombi yao kutokubaliwa?

Maswali hayo hayalengi kupinga kazi inayofanywa na taasisi husika. Badala yake, yanasaidia kuimarisha uwazi, kuongeza imani ya wananchi na kuboresha utekelezaji wa programu za maendeleo.

Takwimu za Kaskazini 'B' zinaonyesha nini?

Picha ya utekelezaji wa mpango wa 4-4-2 katika Halmashauri ya Wilaya ya Kaskazini 'B' inaonyesha mafanikio yanayostahili kutambuliwa, lakini pia inaibua maswali yanayohitaji majibu ya wazi.

Afisa Ustawi wa Jamii wa wilaya hiyo, Jina Mohamed Haji, anasema kuanzia mwaka 2022 hadi sasa vikundi 35 vimepatiwa mikopo. Kati ya hivyo, vikundi 27 ni vya wanawake, sita vya vijana na viwili vya watu wenye ulemavu.

Kwa mujibu wa Haji, hadi Machi 31 mwaka huu Halmashauri ilikuwa imewasilisha ZEEA maombi yenye thamani ya zaidi ya shilingi milioni 952. Aidha, tangu kuanza kwa mfumo wa kidijitali, vikundi sita tayari vimesajiliwa na vinasubiri hatua za uchambuzi wa maombi yao.

Takwimu hizi zinaonyesha kuwa utekelezaji unaendelea. Hata hivyo, kwa mtazamo wa uwajibikaji, takwimu hizo hazipaswi kuishia kuonesha idadi ya walionufaika pekee.

Zinapaswa pia kuwasaidia wananchi kuelewa ni vikundi vingapi viliomba, ni vingapi vilikosa sifa, sababu za kutokupitishwa kwa baadhi ya maombi na hatua zinazochukuliwa kuwasaidia waombaji hao katika mizunguko inayofuata ya mikopo.

Uwazi wa taarifa kama hizi huongeza imani ya wananchi katika taasisi za umma na kupunguza hisia za upendeleo ambazo wakati mwingine huibuka pale maamuzi yanapokosa maelezo ya kutosha.

Changamoto za marejesho ni changamoto ya kila mdau

Miongoni mwa changamoto zilizotajwa na ZEEA ni kiwango cha urejeshaji wa mikopo. Tatizo hili lina athari za moja kwa moja kwa uendelevu wa mfuko wa mikopo, kwa sababu fedha zinazorejeshwa ndizo zinazowezesha vikundi vingine kupata huduma hiyo.

Lakini changamoto ya marejesho haipaswi kutazamwa kama jukumu la wanufaika pekee.

Kwa upande mmoja, vikundi vinawajibika kutumia mikopo kwa malengo yaliyokusudiwa na kurejesha kwa wakati.

Kwa upande mwingine, taasisi zinazosimamia mpango zina wajibu wa kuhakikisha wanufaika wanapata mafunzo ya kutosha kuhusu usimamizi wa biashara, matumizi ya fedha na utunzaji wa kumbukumbu kabla na baada ya kupokea mikopo.

Halmashauri ya Wilaya ya Kaskazini 'B' pia inatambua kuwa baadhi ya malalamiko yametokana na changamoto za mifumo ya benki katika marejesho ya mikopo. Hali hiyo inaonyesha kuwa maboresho ya kiutendaji yana nafasi muhimu katika kuongeza ufanisi wa programu.

Katika mazingira kama haya, uwajibikaji unahitaji kila mdau kutimiza wajibu wake badala ya kutafuta upande mmoja wa kulaumu.

Mikutano ya Shehia isiwe ya kusikiliza taarifa pekee

Katika maeneo mengi, mikutano ya Shehia imekuwa ikitumika zaidi kupokea taarifa kutoka kwa viongozi kuliko kuwa jukwaa la wananchi kuuliza maswali kuhusu matumizi ya fedha za maendeleo.

Semeni Bundala anaamini hali hiyo inapaswa kubadilika.

Anasema mwananchi anayekwenda kwenye mkutano akiwa amejipanga, mwenye taarifa na vielelezo, ana nafasi kubwa ya kupata majibu kuliko anayekwenda akiwa na tetesi.

Kwa maoni yake, kabla ya kuhudhuria mkutano, viongozi wa vikundi wanapaswa kusoma matangazo ya serikali kuhusu mikopo, kuhifadhi nyaraka zote za maombi na kuandaa maswali yanayotokana na taarifa rasmi.

Baadhi ya maswali yanayoweza kusaidia kujenga uwajibikaji ni pamoja na:

• Halmashauri ilipokea fedha kiasi gani kwa ajili ya mikopo ya 4-4-2?
• Ni vikundi vingapi viliwasilisha maombi?
• Ni vingapi vilikidhi vigezo na ni vingapi havikufanikiwa?
• Vigezo gani vilitumika kuwachagua walionufaika?
• Fedha zilizorejeshwa zimetumikaje kuwafikia waombaji wengine?

Maswali haya hayaelekezwi kwa lengo la kuwashutumu viongozi. Yanakusudia kuhakikisha maamuzi yanayohusu fedha za umma yanaweza kuelezewa kwa uwazi mbele ya wananchi.

Viongozi wa vikundi ni kiungo muhimu cha uwajibikaji

Katika utekelezaji wa mpango wa 4-4-2, viongozi wa vikundi wana nafasi kubwa kuliko kuwasilisha maombi ya mikopo pekee.

 Mwenyekiti wa kikundi cha wanawake  Shehia ya Mahonda, Semeni Bundala  anasema  halmashauri ndio wanaopaswa kuhakikisha wanachama wanaelewa masharti ya mikopo, wanatunza nyaraka zote muhimu, wanafuatilia hatua za maombi na kushiriki katika mikutano ya maendeleo.

Kadhalika, wana jukumu la kuwahamasisha wanachama kutumia ushahidi wanapodai haki zao badala ya kueneza taarifa ambazo hazijathibitishwa.

 Anasema, Wanawake, ambao ni miongoni mwa walengwa wakuu wa mpango huu, wana nafasi ya kutumia ushiriki wao katika mikutano ya maendeleo kuhakikisha hakuna kikundi kinachonyimwa haki kutokana na upungufu wa taarifa au dosari za kiutendaji.

Kwa upande wa vijana, matumizi ya teknolojia yanaweza kuongeza uwazi kwa kufuatilia matangazo rasmi ya serikali, kuchambua takwimu na kusaidia vikundi vyao kuelewa mchakato wa utoaji wa mikopo.

Wakati huo huo, watu wenye ulemavu wanapaswa kushirikishwa kikamilifu katika kila hatua ya utekelezaji wa programu. Hilo linahitaji taarifa zinazowafikia kwa urahisi, maeneo ya mikutano yanayofikika na huduma zinazowezesha ushiriki wao pale inapobidi.

Uwazi hujenga imani

 Mwenyekiti wa Jumuiya ya wanawake wenye Ulemavu Zanzibar ( JUWAUZA)  anasema, Asasi za kiraia nazo zina nafasi muhimu katika kuwawezesha wananchi kuelewa bajeti, kusoma takwimu na kufuatilia utekelezaji wa programu za maendeleo.

 Anasema, Pale ambapo Serikali, ZEEA, Halmashauri, viongozi wa Shehia, asasi za kiraia na wananchi wanashirikiana kwa uwazi, uwezekano wa fedha za maendeleo kuwafikia walengwa unaongezeka

Uwajibikaji haujengwi kwa mashaka, bali kwa taarifa zinazoweza kuthibitishwa.

Hitimisho: Takwimu ziwe mwanzo wa majibu, si mwisho wa taarifa

Fedha za umma zina thamani kubwa kwa sababu zinakusudiwa kubadilisha maisha ya wananchi.

Hivyo, mafanikio ya mpango wa mikopo ya 4-4-2 hayatapimwa kwa ukubwa wa fedha zilizotolewa pekee, bali pia kwa kiwango ambacho wananchi wanaweza kufahamu fedha hizo zilikwenda wapi, nani alinufaika na kwa misingi ipi.

Takwimu za ZEEA zinapowekwa wazi na wananchi wakazitumia kuuliza maswali yenye ushahidi, mikutano ya Shehia hubadilika kutoka kuwa mikutano ya kutoa taarifa kwenda kuwa majukwaa ya kujenga uwajibikaji.

Na hapo ndipo nguvu halisi ya takwimu inapojitokeza.

Hazibadilishi maisha kwa kuwa ni namba zilizopo kwenye jedwali.

Hubadilisha maisha pale zinapomwezesha mwananchi kuuliza swali sahihi, kupata jibu lenye ushahidi na kushiriki katika kuhakikisha wanawake, vijana na watu wenye ulemavu wanapata haki yao ya kunufaika na fedha za maendeleo kwa uwazi, usawa na kwa mujibu wa taratibu zilizowekwa.